دماوندشناسی

مقاله ای از اینجانب باعنوان "دماوند شناسی" در نشریه "پیک کتابداری" انجمن علمی کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن ، شماره پاییز1384 ، به چاپ رسیده که در پی می آید .

چکیده :

... یکی از سوالاتی که در میان دانشجویان این دانشکده مطرح می شود این است که رودهن یعنی چه و وجه تسمیه آن چیست ؟ و یا اینکه آیا دماوند دارای میراث فرهنگی می باشد و اصلاً دماوند به چه معناست ؟

قدمت شهرستان دماوند به 12000 سال می رسد . دماوند دارای مکانهای تاریخی است که در این مقاله به ذکر سه مکان تاریخی می پردازیم .

مسجد جامع

این مسجد در مرکز بافت قدیم شهر دماوند و بر فراز تپه ای مشرف بر ساختمان های قدیمی بنا شده است که چهار محله اصلی این شهر ( محله فرامه ، محله قاضی ،محله چالکا و محله درویش ) را به یکدیگر متصل می سازدو در میان دماوندی ها به مسجد جامع شهرت یافته است . بنای فعلی مسجد جامع دماوند دارای دو شبستان شمالی و جنوبی است که به واسطه درهای آهنی بزرگی از هم مجزا می گردد که بالای این درهای آهنی کتیبه های زیبایی با یک ردیف کاشی فیروزه ای رنگ تزئین شده است .

شبستان شمالی به شکل مساجد چهار ایوانی است که با گل بوته های اسلیمی کاشیکاری شده که به علت نوع مصالح آن به مرور زمان مقداری از آن فرو ریخته است [البته در سالهای بعد از چاپ این مقاله مرمت و بازسازی شده است] و شبستان جنوبی که ظاهراً در سه یا چهار دهه اخیر احداث شده دارای چهار ستون بلند و عظیم است که گنبد زیبای مسجد در قلب آن واقع است .

در جنوب شرقی و غربی 2 شبستان مذکور راهروهایی وجود دارد که 2 شبستان را به یکدیگر متصل می سازد . در ضلع شمال شرق تنها منار مسجد قرار دارد که بخشی از آن قدیمی و بخشی دیگر جدید است .

بنای تاریخی برج شبلی

برج شبلی از یادگارهای قرن 4 و 5 هجری قمری است که به شکل 8 ضلعی ساده بوده و در دوره بعد به سبک سلجوقی با خشت های  سانتیمتر تزئین شده است . ورودی بنا به سمت جنوب بوده و در بالای آن تزئینات طاقی شکل همراه با محلی برای نسب کتیبه ایجاد شده که احتمالاً به شیوه آن روز از کاشیهای فیروزه رنگ استفاده شده که امروز اثری از آن نیست .

داخل بقعه دایره ای شکل بوده و شعاع بیرونی آن 475 سانتیمتر است و پوشش داخلی گنبد مخروطی است . این بنا در تاریخ 29/3/1351 تحت شماره 920 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

امامزاده عبدا... و عبیدا...

این امامزاده در فاصله 550 متری شمال مسجد جامع دماوند و در کنار حسینیه محله درویش واقع شده است . بنای تاریخی این امامزاده از نوع برج های ترک دار با 33 ترک و گنبد رک است و کاشی فیروزه ای رنگ ، آنرا پوشانده است . با در نظر گرفتن نوع معماری ساختمان می توان اینطور استنباط کرد که بنای حاضر از آثار دوره سلجوقی است .

درون آرامگاه اثر 2 قبر چسبیده به هم به چشم می خورد که هر یک دارای معجر جداگانه ای است معجر قبری که در جبهه جنوبی آرامگاه قرار دارد منبت کاری و از یادگارهای نفیس دوران صفوی است . این بنا در تاریخ 4/4/1351 با شماره 922 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

پس از آشنایی با این سه اثر تاریخی به وجه تسمیه برخی از اسامی این شهر[ستان] می پردازیم .

هن در لغت به معنای لرزان و ارزنده است و بوم به معنی محدوده یک شهر است . بومهن بر این اساس به منطقه ای اطلاق می شود که متعلق به شیء لرزنده ای است و بنابر عقل سلیم در این منطقه بومهن جزء رشته کوه البرز و قله دماوند است [که به گسل دماوند نسبت داده شده است].

بر همین اساس رودهن نیز به واسطه رودی که از میان آن عبور می کند به قله دماوند نسبت داده شده است .

اما دماوند را به گونه های مختلف تعبیر کرده اند که برخی از آنها قابل استدلال و محکم نیستند و در این میان تنها سه وجه تسمیه وجود دارد که می توان به آنها تکیه کرد که آنها را بر می شمریم . اماقبل از آن شاید بد نباشد که در کتب قدیمی و برخی لغتنامه ها نام قدیم این شهر" پَشیان " آورده شده است .

1. دَم + آوند به معنی ظرف بخار این کوه را به آتشفشانش نسبت داده اندو شهر دماوند نیز دنباله آن (براساس برخی گفته ها) محسوب شده است [این نظریه بر اساس دیدگاهی بسیار قدیمی است که می پنداشتند از این کوه دود و بخار بر می خیزد] .
2. دماوندیهای قدیم اعتقاد داشته اند به اینکه دماوند به دو ماه بند است یعنی فقط دو ماه از سال می توان گفت هوای این شهر معتدل است - بین 15 خرداد تا 15 مرداد – وبقیه ماهها یا هوا سرد است یا گرم و 2ماه بند به دماوند تبدیل شده است .
3. اما آنچه از همه منطقی تر و زیباتر به نظر می رسد اینکه در کتب قدیمی آنجا که از عرض جغرافیایی این شهر نام برده اند ، از دُنباوند یاد کرده اند.

حمدا... مستوفی در کتاب تقویم البلدان و ابن سینا در کتاب قانون این نام را برای این شهر برگزیده اند . علاوه بر امثال این نویسندگان مصححان آنان هم به کتب قدیمی تری ارجاع می دهند که در آنها به دُنیاوند اشاره شده .

همانطور که قبلاً هم اشاره شد آوند به معنی ظرف است ، بنابر این دنیاوند به معنی ظرف دنیاست که این تعریف بیانگر زیباییهای این شهر است .

برای درک